Henry Moseley

Atom numarasını keşfederek bugünkü modern periyodik tablonun (periyodik cetvelin) temelini atan İngiliz fizikçi Henry Moseley, 1915’te Gelibolu’da hayatını kaybetti.

Henry Moseley: Gelibolu’nun Siperlerinde Bir Bilim İnsanı

Tarih, savaş alanlarında kaybedilen komutanları, erleri ve isimsiz kahramanları yazar. 1915 yazında, Çanakkale Boğazı‘nı geçemeyip Gelibolu Yarımadası‘nın dar ve engebeli arazisine saplanan İtilaf Devletleri, insanlık tarihi adına telafisi imkânsız bir kayıp yaşadı. Conkbayırı eteklerinde, kavurucu Ağustos sıcağında toprağa düşen 27 yaşındaki İngiliz subayı Henry Gwyn Jeffreys Moseley, sıradan bir asker değildi. O, bugün kullandığımız periyodik tablonun mucidi ve modern fiziğin seyrini değiştiren dâhi bir bilim insanıydı.

Moseley’in Oxford laboratuvarlarından Gelibolu’nun tozlu siperlerine, oradan da ölümcül bir keskin nişancı düellosunun ortasına uzanan hikayesi, savaşın ne denli kör edici bir yıkım olduğunun en çarpıcı kanıtıdır.

Oxford’dan Yükselen Bir Deha

1887 yılında İngiltere’de köklü bir bilim ailesinin çocuğu olarak dünyaya gelen Moseley, doğa bilimlerine olan tutkusunu Oxford Üniversitesi‘nin keskin akademik disipliniyle harmanladı. Mezuniyetinin ardından, dönemin en büyük fizikçisi Ernest Rutherford’un ekibine katılarak tarihe geçecek o büyük araştırmasına başladı.

1913 yılında, kendi icat ettiği vakumlu bir tüp düzeneğiyle X-ışınlarını kullanarak elementleri inceledi. O güne dek elementler atom ağırlıklarına göre sıralanıyor ve bu durum periyodik tabloda ciddi hatalara yol açıyordu. Moseley, elementlerin kimliğini belirleyen asıl unsurun çekirdekteki artı yüklerin (protonların) sayısı, yani atom numarası olduğunu kanıtladı. “Moseley Yasası” olarak bilinen bu keşif, kimyanın ve fiziğin temellerini sarsılmaz bir matematiksel düzene oturttu. Henüz 26 yaşındaydı ve eğer yaşasaydı, 1916 Nobel Fizik Ödülü’nün belki de sahibi olacaktı.

Laboratuvarı Bırakıp Siperlere İnmek

1914’te Birinci Dünya Savaşı patlak verdiğinde, Moseley araştırmalarına güvenle devam edebilirdi. Hocası Rutherford onu ordudan uzak tutmak için çok uğraştı; fakat dönemin güçlü milliyetçilik atmosferi Moseley’i çoktan sarmıştı. Ülkesine hizmet etme arzusuyla bilimsel kariyerini askıya aldı ve Kraliyet Mühendisleri‘ne muhabere (iletişim) subayı olarak katıldı.

1914 yılının ilkbaharında Moseley, o yıl Avustralya’da düzenlenecek olan Britanya Bilimin İlerlemesi Derneği‘nin (British Association for the Advancement of Science) yıllık toplantısına araştırmalarını sunmak üzere davet edildi. Ancak yaz aylarında savaş patlak verince Avustralya yolculuğunu yarıda keserek İngiltere’ye döndü. Burada gönüllü olarak bir muhabere subayı oldu. Görevi, Morse alfabesi ve semafor yöntemiyle iletişim sağlamaktı. Aldershot kasabasındaki bir askerî üste eğitim gördükten sonra, birliğiyle birlikte 13 Haziran 1915’te Gelibolu’ya doğru yola çıktı.. Burası, Oxford‘un steril odalarına hiç benzemiyordu. Yarımada’nın zorlu topografyası, susuzluk, dizanteri ve daracık arazide göğüs göğüse yaşanan siper savaşları, cephedeki her askerin fiziksel ve psikolojik sınırlarını zorluyordu.

Gelibolu’nun Sessiz Savaşı: Keskin Nişancılar ve Henry Moseley

Gelibolu cephesi, siperler arası mesafenin yer yer birkaç metreye kadar düştüğü, her bir tepenin ve vadinin kanla sulandığı bir arenaydı. Arazinin optik ve topografik sınırları, geniş çaplı manevralara imkân vermediğinden savaş kısa sürede ölümcül bir siper çatışmasına dönüştü. Bu dar alan, savaşın en ürkütücü aktörlerini sahneye çıkardı: Keskin nişancılar.

Anzak hatlarında nam salan, Avustralya 5. Hafif Süvari Alayı’ndan William “Billy” Sing, bu nişancıların en bilineniydi. Chatham’s Post (Keskin Tepe) mevkisinde gözlemcisi Ion Idriess ile kendine bir yuva kuran Sing, arazinin kör noktalarını kusursuzca kullanıyordu.

Bu sinsi ve yıkıcı tehdide karşı Osmanlı komuta kademesi sessiz kalmadı. Harp kayıtlarından ziyade siper söylencelerinde ve Anzak hatıratlarında geniş yer bulan bir karşı hamle yapıldı. Hedefi rüzgarın sapmasına, arazinin optik zorluklarına ve merminin balistik düşüşüne göre milimetrik hesaplayan elit bir Türk nişancısı sahneye çıktı. Anzakların “Korkunç Abdül” (Abdul the Terrible) adını verdiği bu gizemli nişancı, doğrudan Billy Sing’i avlamak için görevlendirilmişti. İkili arasında günlerce süren sahte hedefler, şaşırtmacalar ve ölümcül bekleyişlerle dolu mücadele, Gelibolu toprağına kazınan en gerilimli düellolardan biri haline geldi.

10 Ağustos 1915: Dünyayı Değiştiren Kurşun

İşte bilim tarihinin kaderi, hedefini asla ıskalamayan bu amansız nişancı geleneğiyle 10 Ağustos 1915 günü kesişti. Conkbayırı eteklerinde, Osmanlı kuvvetlerinin gerçekleştirdiği şiddetli karşı taarruz sırasında İngiliz hatlarında büyük bir kaos yaşanıyordu. İletişim hatları kopmuştu. Muhabere subayı Moseley, parçalanan telefon kablolarını onarmak için siperden çıkmak zorundaydı.

Kafasını kaldırdığı o kısacık an, bir Osmanlı keskin nişancısının vizörüne takıldı. Tetiği çeken ister Billy Sing’in efsanevi rakibi Korkunç Abdül olsun, isterse arazinin zorluklarına rağmen aynı ölümcül yeteneğe sahip isimsiz bir Anadolu nişancısı; namludan çıkan o tek kurşun Moseley’i doğrudan başından vurdu.

Tetiği çeken parmak, vurduğu subayın atomun gizemini çözen adam olduğunu elbette bilmiyordu. Fakat o mermi, periyodik tablonun mimarını Gelibolu’nun sarı topraklarına sererken, modern bilimin en parlak zihinlerinden birini de sonsuza dek susturdu.

Bilim İnsanlarına Cephe Yasağı

Moseley’in ölüm haberi İngiltere’ye ulaştığında bilim camiası dehşete düştü. Ernest Rutherford, basında ve mecliste zehir zemberek açıklamalar yaparak hükümeti topa tuttu. Böyle bir beynin, sıradan bir piyade gibi siperlerde harcanması insanlığa yapılmış bir ihanetti.

Bu büyük isyan, savaşın seyrini değiştiren tarihi bir kararı tetikledi:

• İngiltere’nin Kararı: İngiliz hükümeti, üst düzey bilim insanlarının ve yetenekli araştırmacıların sıcak çatışma bölgelerine gönderilmesini derhal yasakladı. Cephede olan bilim insanları geri çağrıldı.
• Küresel Etki: Moseley’in ölümü bir milat oldu. I. Dünya Savaşı’nın ilerleyen yıllarında Almanya, Fransa ve ABD gibi ülkeler de benzer bir strateji benimsedi.

Devletler artık beyin gücünü siperde harcamak yerine laboratuvarlara kapatarak; denizaltı tespiti (sonar), balistik hesaplamalar ve yeni nesil silahlar geliştirmek üzere orduların AR-GE gücüne dönüştürdü. Gelibolu’da sıkılan o tek kurşun, 20. yüzyılda bilimi savaşın en büyük silahı haline getiren süreci geri dönülemez biçimde başlatmış oldu.